نشریه گاردین در گزارشی که روز سه‌شنبه منتشر کرد، به تورم شدید در ایران و کاهش ارزش پول ملی در پی آغاز «عملیات طرد از نظام اقتصادی» ایالات متحده پرداخت.

در این گزارش اشاره شده که در پی کارزار جدید تحریم‌های آمریکا، ایرانی‌ها بیش‌ازپیش با تورم افسارگسیخته نرخ مواد غذایی، تعطیلی جایگاه‌های سوخت و کاهش ظاهرا پایان‌ناپذیر ارزش پول ملی مواجه‌اند؛ وضعیتی که ناشی از کمبود ذخایر ارزی است.

به نوشته گاردین، قیمت روغن نباتی در ایران در ماه جاری، ۳۸۳ درصد بیشتر از یک سال قبل است و قیمت تخم‌مرغ ۲۹۴ درصد، بهای مرغ ۱۷۷ درصد و قیمت گوشت قرمز هم ۱۴۸ درصد افزایش یافته است.

این بحران اقتصادی مقام‌های سیاسی جمهوری اسلامی را نگران کرده است و می‌کوشند مانع از آن شوند که شرایط اقتصادی به آشوب اجتماعی بینجامد و دور جدیدی از اعتراض‌های ملی رقم بخورد.

با این حال واقعیت این است که اقتصاد ایران مدت‌ها پیش از تازه‌ترین موج تحریم‌های دونالد ترامپ، به جبهه‌ای موازی تبدیل شده بود که مقام‌های اقتصادی تهران برای کنترل آن تقلا می‌کردند.

هفته گذشته، قیمت دلار آمریکا در بازار آزاد ایران به حدود دو میلیون ریال رسید که رکوردی جدید بود. سه روز بعد، مرکز آمار ایران اعلام کرد که نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه به ۸۴.۴ درصد رسیده و میانگین نرخ تورم سالانه نیز حدود ۶۵ درصد است.

گاردین در گزارش خود اشاره می‌کند که با از بین رفتن قدرت خرید در ایران، خانواده‌ها کالاهای کمتری می‌خرند، الگوی غذایی مردم در حال تغییر است، لباس‌ها به‌جای تعویض، وصله یا تعمیر می‌شوند و دارو هم کمیاب است، هرچند می‌توان آن را در بازار سیاه با قیمت گزاف پیدا کرد.

بر اساس گزارش خبرگزاری‌های داخلی، تقاضا برای گوشت قرمز در فروردین ۱۴۰۵ در مقایسه با زمان مشابه در سال پیش از آن، ۵۰ درصد کاهش یافت. در حالی که مصرف سیب‌زمینی جهش داشت که به کمبود آن منجر شد.

البته بحران بسیار فراتر از حوزه غذا و پوشاک است. روزهای سه‌شنبه و چهارشنبه در بخش‌هایی از تهران و مشهد، صف‌‌های طولانی از خودروها شکل گرفت. رانندگان برای دریافت سوخت در صف ایستاده بودند و برخی صف‌ها تمام عرض خیابان‌ها را مسدود کرده بود. در حالی که بسیاری از پمپ‌بنزین‌ها، از جمله شماری از بزرگ‌ترین آن‌ها، تعطیل بودند.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران علت این وضعیت را «هجوم هراس‌آلود و مقطعی» مردم در پی انتشار شایعاتی درباره برنامه دولت برای افزایش قیمت یا اثر بمباران اسرائیل دانستند که دو انبار از سه انبار اصلی نفت تهران را منهدم کرده بود.

در درون دولت، چند هفته است گفتگوهایی همراه با نگرانی درباره افزایش قیمت سوخت برای کاهش هزینه سنگین یارانه‌ها جریان دارد، زیرا مقام‌های رژیم حاکم بر ایران‌ــ با توجه به تجربه‌های گذشته‌ــ می‌دانند که چنین اقدامی ممکن است با واکنش شدید مردم روبه‌رو شود. افزایش ناگهانی و شبانه ۵۰ درصدی قیمت بنزین در آبان ۹۸، اعتراض‌های گسترده‌ای را برانگیخت که یک هفته ادامه داشت.

رهبران جمهوری اسلامی ایران اکنون می‌گویند مشکلات اقتصادی مردم در داخل کشور نیز نتیجه جنگ با آمریکا است و مقابله با این مشکلات بخشی از همان جنگ به شمار می‌رود. به‌عنوان نمونه حسین طائب، رئیس جدید بسیج، به‌تازگی در سخنرانی‌اش گفت که در چارچوب این جنگ، لازم است مصرف بنزین تا ۱۰ درصد کاهش یابد تا نیاز به واردات پرهزینه کمتر شود. در واقع او به‌طور ضمنی، پرهیز از سفرهای غیرضروری را نوعی «اقدام میهن‌پرستانه» جلوه داد.

با این حال هم‌زمان با وخیم‌تر شدن بحران اقتصادی، این فراخوان‌های «میهن‌پرستانه» بیش‌از‌پیش رنگ‌وبوی استیصال به خود گرفته‌اند.

محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی، هم به جوانان توصیه کرد «همان‌طور که در فضاهای عمومی دور هم جمع می‌شوند، تولید محصولاتی را که خود و جامعه به آن‌ها نیاز دارند، در خانه‌هایشان آغاز کنند».

مجله اقتصادی «تجارت فردا» با اشاره به اظهارات او، این توصیه رضایی را تداعی‌کننده ایده «کوره‌های فولادسازی در حیاط‌ خلوت» مائو در دوران «جهش بزرگ به جلو» می‌داند. مائو در آن زمان مردم را تشویق کرده بود فولاد موردنیازشان را خود تولید کنند؛ طرحی شکست‌خورده که پیامدهایی فاجعه‌بار داشت.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران در حالی این توصیه‌ها را مطرح می‌کنند که دلیل اصلی بحران اقتصادی کنونی ناتوانی‌ در صادرات نفت ایران به دلیل محاصره آمریکا است. کارشناسان یادآور می‌شوند نفتی که نمی‌تواند از چاه به دست مشتری برسد، هیچ درآمدی برای اقتصاد ایجاد نمی‌کند، فقط به بشکه‌هایی تبدیل می‌شود که هزینه تولید و انبارداری آن‌ها و مخاطرات مرتبط با آن‌ها هر روز افزایش می‌یابد.

هم‌زمان با گزارش گاردین، عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، روز سه‌شنبه در حالی که قیمت دلار روزی چند هزار تومان افزایش می‌یابد، ادعا کرد که ایران دچار فروپاشی اقتصادی نشده است. همتی در واکنش به پیام‌ روز دوشنبه دونالد ترامپ درباره فروپاشی اقتصادی ایران، با پذیرفتن آثار شدید تحریم‌های آمریکا، مدعی شد: «احتمال وقوع اَبَرتورم در ایران بسیار ضعیف است.»

رئیس بانک مرکزی ایران خطاب به دونالد ترامپ گفت:‌ «ارز داریم، به اندازه کافی هم داریم.» همتی با تکرار صحبت‌های هفته گذشته خود درباره تزریق ۵۰۰ میلیون دلار اسکناس به بانک‌ها افزود که بانک مرکزی آماده است در صورت نیاز، تا دو میلیارد یورو به بانک‌ها پول بدهد.

هم‌زمان با صحبت‌های رئیس بانک مرکزی، قیمت دلار در بازار آزاد تهران روز سه‌شنبه دهم شهریور از مرز ۲۱۱ هزار تومان گذشت.

تصاویر منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی نیز از رکود شدید، نبود مشتری و خلوتی کامل بازارهای تهران حکایت دارد. روز دوشنبه یکی از کسبه پاساژ ابزار و یراق‌آلات با نشان دادن راهروهای خالی بازار، گفت: «دلار ۲۱۰ هزار تومان است و این وضعیت مرکز خرید ابزار و یراق است. می‌شود گل‌کوچک بازی کرد و هیچ خبری از مشتری نیست.»

گزارش‌های رسیده از بازار فردوسی تهران نیز حاکی از کاهش شدید عرضه اسکناس دلار، یورو و پوند و خودداری فروشندگان از فروش دلار با قیمت کمتر از ۲۲۰ هزار تومان است. به گفته شاهدان، حجم اسکناس فیزیکی دلار، یورو و پوند نیز به‌شدت کاهش یافته و بسیاری از دارندگان ارز با هیچ قیمتی حاضر به فروش نیستند.